Joomla project supported by everest poker review.

Publicationc / Articles / Shorter texts / Prefaces / Song, music and dance in Epirus

 

 

 

Song, music and dance in Epirus

 

Ράφτης, Αλκης: Πρόλογος στο βιβλίο του Παντελή Καβακόπουλου "Τραγούδι, μουσική και χορός στην Ηπειρο". Αθήνα, 2012.

 

Raftis, Alkis: Preface to the book by Pantelis Kavakopoulos "Song, music and dance in Epirus" (in Greek). Athens, 2012.

 

                                        

 

Πρόλογος

 

 

Στη βιβλιοθήκη μου βρίσκονται πάνω από δέκα βιβλία με τραγούδια της Ηπείρου, ενώ σίγουρα στις μεγάλες λαογραφικές βιβλιοθήκες υπάρχουν πολύ περισσότερα. Είναι ίσως που η Ηπειρος, σαν κατεξοχήν ορεινή περιοχή, έδινε περισσότερο χρόνο στους κατοίκους της να μένουν μέσα και να τραγουδάνε τα βράδια του χειμώνα. Ισως πάλι να τους ενέπνεε βαθύτερη αγάπη για τον τόπο τους, γι αυτό έβγαλε τόσους λαογράφους-συγγραφείς, όπως και ευεργέτες. Πάντως τα βιβλία, όπως και ο συνολικός αριθμός των τραγουδιών σ' αυτά, είναι περισσότερα από κάθε άλλη περιοχή. Θα αναρρωτιόταν λοιπόν κανείς τι νόημα έχει ένα ακόμα βιβλίο με το ίδιο θέμα.

 

Από τον τίτλο και μόνο υποψιάζεται κανείς ότι το ανά χείρας βιβλίο είναι κάτι παραπάνω, κι αρκεί να το ξεφυλλίσει για να αντιληφθεί ότι ξεπερνάει κάθε προηγούμενο του είδους, μάλιστα αποτελεί το επιστέγασμα της ηπειρώτικης λαογραφίας. Γιατί οι παλαιότεροι δεν είχαν υποψιαστεί ότι τραγούδι δεν είναι μόνο οι στίχοι. Συγκέντρωναν τα λόγια από τα χείλη των γερόντων, τα αποθησαύριζαν με μεράκι και πολύ κόπο γιατί τότε δεν υπήρχαν μαγνητόφωνα, ίσως πρόσθεταν ένα μικρό σχόλιο του τύπου "τραγουδιέται στο Ζαγόρι" ή "τραγούδι του γάμου".

 

Με τον καιρό όμως μετατοπίστηκε το ενδιαφέρον του κοινού που αστικοποιήθηκε. Αρχισε ν' ακούει τα τραγούδια πιο πολύ για τη μελωδία παρά για τα λόγια, και κατόπιν πιο πολύ για το χορό παρά για τη μελωδία. Δεν είχε την υπομονή να ακούσει μέχρι το τέλος, έφταναν οι πρώτοι στίχοι. Ξεπέρασε το τοπικό ρεπερτόριο ενσωματώνοντας τραγούδια ξένα προς αυτό, από μακρυνές περιοχές. Ξέμαθε να τραγουδάει, αρκούμενος να ακούει επαγγελματίες τραγουδιστές από δίσκους. Ξέχασε και να χορεύει τους ιδιωματικούς χορούς.

 

Ερχεται τώρα ο Καβακόπουλος να βάλει τα πράγματα στη θέση τους δένοντας τα λόγια με τη μουσική και το χορό. Μετά τη Θράκη και τη Μακεδονία επιστρέφει στην πατρίδα του για να της προσφέρει τους θησαυρούς που συνέλεξε από τα νιάτα του, επεξεργασμένους με τη γνώση της εβδομηντάχρονης πανελλήνιας έρευνάς του. Ο πρύτανης της μουσικής λαογραφίας καταθέτει το τελευταίο του δείγμα γραφής, ανώτερο από τα προηγούμενα, αντάξιό του.

 

Δεν μπορώ να μην αναφέρω τις περγαμηνές του, ώστε πριν προχωρήσει ο αναγνώστης - ακόμα κι αν δεν έχει διαβάσει κανένα παρεμφερές βιβλίο για να συγκρίνει - να αισθανθεί το βάρος του έργου που κρατάει στα χέρια του. Ισως να είναι ξερή η απαρρίθμηση αλλά θα ήταν αδικία να παραλειφθεί. Το τί γράφει ένα βιβλίο είναι σαν ένας αριθμός στα μαθηματικά, το ποιος το γράφει είναι σαν πολλαπλασιαστής, σαν εκθέτης που μπορεί να αυξήσει κατά πολύ - ή και να μειώσει - την αξία του.

 

Πρώτον. Ο Καβακόπουλος άρχισε να ερευνά όταν εμείς οι άλλοι δεν είχαμε γεννηθεί, τότε που η παράδοση ήταν ζωντανή και πλούσια. Ακόμα κι εκεί όπου δεν έβλεπες κάτι παραδοσιακό δεν είχες παρά να ρωτήσεις για να σου τα πουν όλα, ήταν νωπά στις μνήμες. Λίγοι όμως τότε είχαν το πάθος της καταγραφής κι ακόμα λιγότεροι ήξεραν πώς να καταγράφουν σωστά.

 

Δεύτερο. Συλλογείς τραγουδιών, αλλά και άλλων μνημείων του λόγου και γενικά πληροφοριών ήταν πολλοί, εκείνος όμως ήταν καταρτισμένος, λειτουργούσε όχι μόνο πατριωτικά αλλά και επιστημονικά. Οχι μόνο διάβαζε πολύ αλλά δεν έχανε εκδήλωση, διάλεξη, πανηγύρι, συνέδριο, ευκαιρία για συζήτηση. Αγύριστο κεφάλι σαν ηπειρώτης δεν δίσταζε να εκφράσει τη διαφωνία του βγάζοντας έτσι στην επιφάνεια νέες πληροφορίες από τον συνομιλητή, αναδιαμορφώνοντας τις απόψεις του.

 

Τρίτο. Ηξερε από μουσική. Ελάχιστοι, μετρημένοι στα δάχτυλα ήταν οι λαογράφοι της εποχής που είχαν αυτό το προνόμιο. Οι επόμενες γεννιές ερευνητών - λαογράφοι, ανθρωπολόγοι, εθνολόγοι, κοινωνιολόγοι που βγαίνουν από τα πανεπιστήμια - εκεί χωλαίνουν. Ξέρουν να βάζουν μπρος το μαγνητόφωνο, δεν καταλαβαίνουν όμως αν η γιαγιά τραγουδάει κάτι σαν το "Φεγγαράκι μου λαμπρό" για να τους ευχαριστήσει ή αν ο μουσικός παίζει ό,τι νά 'ναι για να τους ξεφορτωθεί. Ο Καβακόπουλος εμπνέει το σεβασμό γιατί κρατάει το βιολί στο χέρι κι έχει μάθει να παίζει στο χωριό, είναι δικός τους και του δίνουν ό,τι καλύτερο έχουν.

 

Τελευταίο για να μην κουράζω. Στους νέους ερευνητές συνιστάται να πηγαίνουν σε μια περιοχή ξένη προς την καταγωγή τους όπου δεν είναι εξοικειωμένοι με τα τοπικά χαρακτηριστικά ώστε να κινούν αυτά την προσοχή τους και να τα καταγράφουν. Οταν πια έχουν ψηθεί πρέπει να ερευνούν την περιοχή τους, όπου μπορούν να εμβαθύνουν. Μόνο που τότε είναι αργά, έχουν πιάσει δουλειά σε πανεπιστήμιο ή αλλού, έμαθαν να κάθονται σε γραφείο και δεν έχουν όρεξη για τρεχάματα στα χωριά.

 

Ο Καβακόπουλος δημοσιεύει τώρα για την Ηπειρο σαν ηπειρώτης αφού έχει καταξιωθεί σαν πανελλήνιος ερευνητής, σαν συγγραφέας βιβλίων που αποτελούν απαραίτητα εγχειρίδια, συνεχίζοντας και ξεπερνώντας τον Samuel Baud-Bovy που προηγήθηκε κι άνοιξε έναν δρόμο που ελάχιστοι ακολούθησαν. Η μεγάλη μάζα προτίμησε να μείνει στους εύκολους δρόμους της βερμπαλιστικής ψευτοανάλυσης, της επιφανειακής καταγραφής, της φιλολογικής ανακύκλωσης ή της δημοσιογραφικής εμπορευματοποίησης της παράδοσης, χωρίς να αφήσουν πίσω τους "σκληρά στοιχεία".

 

Πιστεύω μου είναι ότι η ιστορία της ανθρωπότητας χωρίζεται στα δύο: στην κοινωνία του χωριού και στην κοινωνία της πόλης. Η δεύτερη δεν έπαψε ποτέ να απομυζά, να εκμεταλλεύεται και να υποτιμά την πρώτη. Ο ερευνητής που μπαίνει στην παραδοσιακή κοινωνία είναι ένας κατάσκοπος που μαζεύει πληροφορίες στο αντίπαλο στρατόπεδο. Η πόλη λειτουργεί αποικιοκρατικά απέναντι στο χωρίο - όσο κι αν ο ερευνητής είναι καλοπροαίρετος, όσο κι αν συμπαθεί και θαυμάζει τον πολιτισμό του, δεν παύει να είναι φορέας του κυρίαρχου πολιτισμού της πόλης. Τώρα που οι τελευταίοι θύλακες παραδοσιακού πολιτισμού χάθηκαν στα χωριά μπορούμε όλοι να το ομολογήσουμε: δεν θελήσαμε ή δεν μπορέσαμε να εμποδίσουμε την εξαφάνισή του. Ισως απλώς να εξωραϊσαμε τη μνήμη του, και μάλλον πήραμε ό,τι είχε να προσφέρει στη δική μας αδηφάγα κοινωνία της πόλης.

 

Ο Καβακόπουλος εξαιρείται από αυτό το στίγμα, υπηρέτησε τον πολιτισμό του χωριού. Το τελευταίο του βιβλίο είναι επιστέγασμα της επιτόπιας έρευνάς του. Περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον, επτά ολόκληρες δεκαετίες, στην πρώτη γραμμή, στην επιτόπια - τονίζω το επιτόπια - έρευνα. Δεν κρύβω το θαυμασμό μου.

 

Σαν άνθρωπος του χορού εκτιμώ την προσφορά του στην βιβλιογραφία με στοιχεία αξιόπιστα, παρμένα από πρώτο χέρι, πολύτιμα για κάθε δάσκαλο χορού. Κανένας άλλος δεν συνέδεσε με τόση ακρίβεια το χορό με τη μουσική και με το τραγούδι. Σαν συγγραφέας φαίνεται πόσες φορές στηρίχτηκα στα βιβλία και τα αμέτρητα άρθρα του. Σαν λίγο ηπειρώτης χαίρομαι που ένας συγχωριανός του παππού μου, από τη Βήσσανη Πωγωνίου, έφτασε τόσο ψηλά. Σαν νεώτερός του τον ευχαριστώ που με τίμησε με τη φιλία του, που με δίδαξε με τις παρατηρήσεις του και που με τίμησε ζητώντας μου να προλογίσω το σημαντικότερο βιβλίο του.

 

Αλκης Ράφτης

 

Πρόεδρος του Χοροθεάτρου "Δόρα Στράτου"

Πρόεδρος του Διεθνούς Συμβουλίου Χορού στην UNESCO    

06/03/2012

 

 

 

 

 

 

 

 

Saturday the 19th. Alkis Raftis Personal website.